Facebook
RSS

Osmanlı sosyal teşkilatı Selçuklu sosyal teşkilatının bir devamıdır. Bu de­vamlılığı özellikle Osmanlı devletinin de kuruluşunu sağlayan dört zümrede gör­mekteyiz. Bunlar ahiler, gaziler, abdallar ve bacılardır. Tasavvuftan kaynaklanan bu zümrelerden ahiler Anadolu’da iktisadî hayatın, gaziler askerî faaliyetlerin, abdallar kültür ve eğitim faaliyetlerinin, bacılar ise bütün bunların kadınlarla il­gili yönlerini teşkilatlandırmışlardı.

a. Nüfus

Sosyal yapının esası nüfusun miktar ve vasfıdır. Kuruluş dönemi durgunluk dönemidir. Bu yüzden XVI. yüzyıla kadar nüfus da durgundur. Eldeki rakamlara göre XVI. yüzyılda, bugünkü Türkiye topraklarında 12-13 milyon insan yaşa­maktadır. Bu nüfus XIX. yüzyıla kadar hemen hemen durağandır. Sadece Rume­li’de bir nüfus artışından bahsedilebilir. XIX. yüzyıl sonlarında ise Balkanlar ve Kafkasya’dan olan göçlerin etkisiyle nüfus 16 milyon civarına yükselmiştir.

XVI. yüzyıl rakamlarına göre nüfusun % 60′ı müslüman, % 40′ı ise gayr-i müslimdir. Toprak kayıpları, Balkan ve Kafkas göçleri bu oranı değiştirmiştir. 1897′de müslümanların oranı % 74′e yükselmişti.1

XIX. yüzyılda şehirde yaşayanlar % 20, kırsal kesimde yaşayanlar ise % 80 olarak tahmin edilebilir.

XVI. yüzyılın ikinci yarısında iç göçler, İstanbul’a yerleşme yasağı konma­sına sebep olacak kadar artmıştır. Bu da şehirli-köylü oranlarını değiştirmiş olmalıdır.

b. Sosyal tabakalaşma

Sosyal tabakalaşmayı belirleyen yönetenler (askerî zümre) ve yönetilenler (reaya zümresi) ayrımıdır. Askeri zümre kendilerine tımar kesiminden, hazine­den veya vakıflardan pay ayrılan zümredir. Reaya ise üretim yapan ve vergi öde­yen geniş halk yığınlarıdır.

Askeri zümreyi ilmiye, kapıkulları ve tımarlı sipahiler teşkil etmektedir. İl­miye zümresini müderrisler, müftiler ve kadılar oluşturmuştur.

Yönetilenler yani reaya ise yerleşim, hukuk ve din bakımlarından ayrıma ta­bi tutulabilir. Yerleşim açısından yerleşik ve yarı-yerleşik zümreler ayırt edilebi­lir. Yerleşik zümreler köylü ve şehirli olabilirler. Köylü reaya tımar veya vakıf statüsündeki ziraî toprakların reayasıdır. Şehirli reaya esnaf ve tüccardan ibaret­tir. Yarı-yerleşik zümreler ise konar-göçerler yani daha çok hayvancılıkla uğra­şan yan-göçebe aşiretlerdir. Anadolu Türk devletleri, özellikle XVII. yüzyıldan itibaren, bu aşiretleri iskan politikası izlemiştir.

Hukukî açıdan hür ve köle ayrımı vardır. Osmanlılar geleneği izleyerek köle­liği bir eğitim kurumu ve hür emeğin alternatifi olarak kullanmışlar ve daha da önemlisi devşirme sistemiyle, bunu, idarî ve siyasî mekanizmanın merkezîne yer­leştirmişlerdir.

Dinî ayrım müslümanlann üstün oldukları fikrine dayanır. Zimmî statüsün­deki müslüman olmayanlar ise himaye edilirler ve güvenlikleri sağlanır. Bütün bunlara karşılık cizye vergisi öderlerdi.

Osmanlılarda mesleklerin babadan oğula geçmesi esastır. Fakat bu, emredi­ci bir kural olmayıp tamamen içtimaî-iktisadî disiplinle ilgilidir. Bu çerçevede yönetenlerle yönetilenler arasındaki seyyaliyete, istidat ve kabiliyet açısından, kanunî bir engel yoktur.

İktidarın bölünmemesi ilkesi devlete rakip güçlerin belirmesini engellemiş­tir. Toprakta ilke olarak devlet mülkiyeti kabul edilmiş, sanayi ve ticâret kesim­lerinde de servet ve mülkiyetin belli ellerde toplanması ve aşın zenginleşme ya­ni toprak aristokrasisi ile burjuvazinin oluşması engellenmek istenmiştir.

c. Aile

İslâm aileyi toplum hayatının temeli kabul eder. Bu sisteme dahil olan Os­manlı ailesi, askerî zümrede büyük aile iken, geniş halk kesimlerini oluşturan re­aya zümresinde genişletilmiş çekirdek ailedir. Ortalama çocuk sayısı ikidir. Bu yüzden aile nüfusu 4-5 civarındadır. Buna çoğunlukla büyük anne ve babalar da eklenebilir. Çok eşlilik serbest olmasına rağmen fiilen tek eşlilik hakimdir.

YAZAR: PROF. DR. AHMED TABAKOĞLU

————————————————————————–

 1 Bkz. Yediyıldız, 1999, 468




coded by nessus

Sitemize yeni eklenen makale ve içeriklerden haberdar edilmek ister misiniz? E-mail adresinizi sistemimize kaydedin, sizi haberdar edelim. (Lütfen geçerli ve sürekli kullandığınız e-mail adresinizi kaydediniz.)




Features Stats Integration Plugin developed by YD