Facebook
RSS

İnsanın kişiliği bölünmez, parçalanmaz ve devredilemez. Çünkü insan Allah’ın yeryüzündeki memuru, görevlisi, halifesi ve temsilcisidir. Zira ayette belirtildiği gibi bu görevi yani emaneti yüklenme görevini varlıklar arasında sadece o, kabul etmiştir.[1].  O sebeple hayvanların, malların ve eşyanın yalnız başlarına kişiliği yoktur. Bunu ifade ettikten sonra bugün mesela limitet şirketlerde azınlığın kişiliği çoğunluk tarafından yok edildiği görülmektedir. Bunu aynen parmak demokrasilerinde de görüyoruz.  Yüzde elli bir kişi parmak kaldırınca onların dediği olur, diğer geri kalan yüzde kırk dokuz kişi yok sayılır. İslam ekonomisi bunu asla kabul etmez. Böyle bir uygulama da İslam yönetiminde yoktur. Onun için İslami literatürde bu anlamda “azınlık” kelimesini bulmak mümkün değildir.

Kuran-ı Kerim’de “şürekâ” kelimesi çok geçmekle beraber[2] fıkıhçılar onu mal ortaklığı anlamında kullanmışlardır. Hâlbuki mal ortaklığı Kuran’da “huletai” kelimesi ile ifade edilmektedir.[3]

Şirketler, şirket inan ve şirketi mufavada diye ikiye ayrılır. Şirketi inanda ortaklar birbirinin vekilidir. Mufavada ise hem vekil ve hem de kefil durumundadır. Ayrıca “mele” şirketleri vardır.[4] Mudarebe ticari, musanaa sanayi, müzaraa tarım, müsakat ise hayvancılık ve bahçe ortaklıklarıdır.  Ortaklıklarda mülk, mal, a’mal ve vücuh şirketleri de birbirinden farklıdır.

Mülk ortaklığı, taşınmaz mal ortaklığı demektir. Taşınmaz mal ortaklığında ortak, payını kiraya verebilir. Mal ortaklığı ise taşınır mal ortaklığı olup burada ortak payını kiraya veremez. A’mal ortaklığına gelince burada da emek satılamaz.  Şirket-i vücuhta kar ve zarara katılma vardır.

Şirket-i mülk ile şirket-i emval farklı ortaklıklardır. Şirket-i mülkte izale-i şüyu yoktur. Ortaklar, taşınmazı muhayea sistemi ile nöbetleşe sırayla kullanırlar. Bunların hükümleri ayrıdır. Şirket-i mülk, ancak kiraya verilebilecek mallar (yani mülkler) için geçerlidir.

Bir yerin merası, orada oturan halkın ortak mülkü sayılır. Orada bulunan su, ot ve yeşillikler de haliyle ortaktır.

Zamanımızdaki bazı şirketlerle İslam hukukundaki şirketleri karşılaştıracak olursak kolektif şirket, mufavada şirketine tekabül eder. İnan şirketi de adi ortaklıktır. Anonim şirket de bir mal ortaklığı olup malların kişiliği bulunmadığından İslam ekonomisinde böyle şirketlere tüzel kişilik statüsü verilemez. Bize göre vakıfların bile tüzel kişilikleri yoktur.

İslam ekonomisinde meşru olan şeylerde akit serbestliği esastır. Ancak sözleşme yapan kimselerin faiz gibi temel yasaklara uymaları gerekir. Bu incelikleri herkesin bilmesi zor olduğundan insanlara yol gösterecek örnek sözleşmeler de yazılmalıdır.  Şirkete sınırlı sorumlu ortak alınabilir; ancak yönetici ortağın sorumluluğu sınırsız olmalıdır. Çünkü eşyaya kişilik verilemez. Dayanışma şirketleri (akile sistemi) gibi, bugün olmayan, farklı bir ortaklık modelleri üzerinde çalışılmalar yapılması insanlığın yararına olacaktır.  İçtihatla oluşturulacak sözleşmelerle ortaklıklar kurulup oluşturulabilir. Şirketi kuran topluluğun tekeffülünde senetler çıkarılabilir. Bu senetlerin dayanışma ortaklıkları tarafından teminat/ güvence altına alınması gerekir.

Sonuç olarak, bugün artık kimse kendi ürettiğini tüketmiyor, desek yanlış olmaz. Onun için Kuran-ı Kerim’in temel öğretisi olan senet sisteminin, ekonomik bünyede serbest rekabet içinde birliği sağlaması ümit edilir. Bu sebeple bir işletmeye girdiler, işletme senedi ile girmelidir. Bu girdilere pay senetleri verilir. Herkes bu pay senetlerini istediği zaman satabilir. İşletmeden çıktı almak isteyenler de senet alırlar ve işletme böylece çalışmış olur.  Bizce bu model İslam ekonomisinin temelini teşkil eder. Bu konu üzerinde durulmalıdır. Müdayene ayeti bunları anlatmaktadır. Tebliğde şirket ve ikraz konuları anlatılırken bu müdayene ayetinden hiç bahsedilmemesi, bir eksiklik olarak görülebilir.

YAZAR: PROF. DR. OSMAN ESKİCİOĞLU

———————————————————

[1]- Ahzab 33/ 72

[2]- Nisa 4/ 12; Enam 6/ 94; Rum 30/ 28

[3]- Sad 38/ 24

[4]- Araf 7/ 88, 109; Yusuf 12/ 43




coded by nessus

Sitemize yeni eklenen makale ve içeriklerden haberdar edilmek ister misiniz? E-mail adresinizi sistemimize kaydedin, sizi haberdar edelim. (Lütfen geçerli ve sürekli kullandığınız e-mail adresinizi kaydediniz.)